محمدعلی شاه ششمین پادشاه قاجار ، فرزند مظفرالدین شاه و نوه ی دختری امیرکبیر بود که پس از مرگ پدرش در سال 1285 هجری شمسی ( ژانویه 1907 میلادی ) در سن سی و پنج سالگی به سلطنت رسید . محمدعلی شاه هنگام ولایت عهدی به لقب " اعتضادالسلطنه" ملقب شد و در سن 21 سالگی با ملکه ی جهان خانم دختر کامران میرزا نایب السلطنه ازدواج کرد و در سفر آخر مظفرالدین شاه به اروپا به عنوان نایب السلطنه زمام امور کشور را به دست گرفت . محمدعلی میرزا چند هفته قبل از مرگ پدر به واسطه ی وخامت وضع مزاجی او به تهران احضار شده بود و به همین جهت بلافاصله پس از مرگ مظفرالدین شاه جای او را گرفت و بعد از انجام مراسم شب هفت پدر روز چهارم ذیحجه ی 1324 هجری قمری ( مطابق 28 دی ماه 1285 هجری شمسی و 19 ژانویه 1907 میلادی ) با تشریفات با شکوهی در تهران تاجگذاری نمود .

محمدعلی شاه در زمان ولیعهدی و پیش از جلوس بر تخت سلطنت با نهضت مشروطه خواهی همراهی می کرد ، ولی به محض اینکه تاج سلطنت را بر سر نهاد بنای ناسازگاری با مشروطه خواهان را گذاشت . بی اعتنایی او به نمایندگان مجلس ( که از دعوت آنها به مراسم تاجگذاری خود امتناع کرده بود ) و مخالفت با تشکیل انجمن های ایالتی و ولایتی که در قانون اساسی پیش بینی شده بود موجب بروز اغتشاش در سراسر مملکت و بسته شدن بازارها در تهران و تبریز شد . محمدعلی شاه خیلی زود در برابر این اغتشاشات خود را باخت و روز 27 ذیحجه ، یعنی کمتر از یک ماه بعد از تاجگذاری ، دستخطی به این شرح خطاب به صدر اعظم مشیرالدوله نوشت : " جناب اشرف صدراعظم ، سابق هم دستخط فرمودیم که نیات مقدسه ی ما در توجه به اجرای اصول قانون اساسی که امضای آن را خودمان از شاهنشاه مرحوم انارالله برهانه گرفتیم بیش از آن است که ملت بتوانند تصور کنند و این بدیهی است که از همان روز که فرمان شاهنشاه مبرور انارالله برهانه شرف صدور بافت و امر به تأسیس مجلس شورای ملی شد دولت ایران در عداد دول مشروطه ی صاحب کنستیطوسیون به شمار می آید . منتهی ملاحظه ای که دولت داشته این بوده است که قوانین لازمه برای انتظام وزارتخانه ها و دوایر حکومتی و مجالس بلدی مطابق شرع محمدی صلی الله علیه و آله نوشته و آن وقت به موقع اجرا گذاشته شود . عین این دست خط ما را برای جنابان مستطابان حجج اسلام سلمهم الله تعالی و مجلس شورای ملی ابلاغ نمائید . . . "

بعد از صدور این دستخط از طرف محمدعلی شاه و انتشار آن در تهران و ولایات هیجان عمومی فرو نشست ، هیأتی در مجلس مأمور رفع نواقص قانون اساسی شد . این هیأت متمم قانون اساسی را در 107 ماده تنظیم نمودند که مهمترین اصول مربوط به حقوق ملت و حدود اختیارات سلطنت و تقسیم قوای سه گانه در آن قید گردید . ولی محمدعلی شاه به واسطه ی محدودیتهایی که متمم قانون اساسی در اختیارات او به وجود می آورد از امضای آن طفره می رفت ، تا اینکه به دنبال قتل صدر اعظم جدید اتابک ( امین السلطان ) در روز 21 رجب سال 1325 هجری قمری ( هشتم شهریور 1286 شمسی ) و هیجان و تظاهرات عمومی در تهران و تبریز و چند شهر بزرگ دیگر ، که با بستن بازارها و تحصن در تلگراف خانه ها همراه بود ، یکبار دیگر تسلیم شد و به خط خود در ذیل متمم قانون اساسی نوشت " متمم نظامنامه ی اساسی ملاحظه شد .تماماً صحیح است و شخص همایونی ما انشاءالله حافظ و ناظر کلیه ی آن خواهیم بود .

اعقاب و اولاد ما هم انشاءالله مقوی این اصول و اساس مقدس خواهند بود . 29 شعبان قوی ئیل 1325 در قصر سلطنتی تهران ".

محمدعلی شاه پس از امضای متمم قانون اساسی هم به تحریکات خود علیه مجلس و مشروطه خواهان ادامه داد و با از سر گرفته شدن اغتشاشات و تعطیل بازارها در سراسر کشور مجبور شد برای سومین بار عقب نشینی نماید و این بار قسم نامه ای در پشت قرآن نوشته و برای آگاهی عموم چاپ و آگهی کند . در این قسم نامه آمده بود " چون به واسطه ی انقلاباتی که این چند روزه در طهران و سایر ولایات ایران واقع شده برای ملت سؤ ظنی حاصل شده بود که خدای نخواسته ما در مقام نقض عهد و مخالفت با قانون اساسی هستیم لذا برای رفع این سوء ظن و اطمینان تامه ی عموم ملت به این کلام الله مجید قسم یاد می کنیم که اساس مشروطیت و قوانین اساسی را کلیتاً در کمال مواظبت حمایت و رعایت کرده و اجرای آن را به هیچ وجه غفلت نکنیم و هرکس برخلاف مشروطیت رفتار کرده مجازات سخت بدهیم و هرگاه نقض عهد و مخالفت از ما بروز کند در نزد صاحب قرآن مجید مسئول خواهیم بود . 17 ذیقعده ی 1325 محمد علی شاه قاجار ".

بعد از انتشار این قسم نامه مدتی آرامش برقرار بود تا اینکه پس از واقعه ی سوء قصد به جان محمدعلی شاه و پرتاب بمب به سوی کالسکه ی او در روز 25 محرم سال 1326 ، زمینه برای آخرین رویارویی بین محمدعلی شاه و آزادی خواهان فراهم شد و محمدعلی شاه این بار با تدارک مقدمات قبلی و اطمینان از حمایت روس و انگلیس دستور به توپ بستن مجلس را صادر نمود . این واقعه روز 23 جمادی الاولی 1326 ( دوم تیر 1287 ) رخ داد و عده ای از آزادی خواهان کشته و زخمی و اسیر یا اعدام شدند و عده ای هم به سفارتخانه های خارجی پناه بردند . آیت الله سید عبدالله بهبهانی از جمله دستگیر شدگانی بود که بعداً به کرمانشاه تبعید شد ، ملک المتکلمین و میرزا جهانگرخان صور اسرافیل به دار آویخته شدند و تقی زاده و معاضدالسلطنه و دهخدا و قریب هفتاد نفر دیگر به سفارت انگلیس و ممتاز الدوله و حکیم الملک و جمعی دیگر به سفارت فرانسه پناه بردند .

حکومت مطلقه ی محمدعلی شاه پس از واقعه ی به توپ بستن مجلس ، که به " استبداد صغیر " معروف شده است ، قریب سیزده ماه به طول انجامید و در این مدت ایران دستخوش آشوب و انقلاب عظیمی شد که فراگیرتر از انقلاب اول مشروطه بود . قیام علیه سلطنت استبدادی محمدعلی شاه از تبریز آغاز شد و مجاهدان تبریز تحت فرمان ستارخان و باقرخان ، که اولی سردار و دومی سالار ملی لقب گرفتند عرصه را بر نیروهای دولتی تنگ کردند .از سوی دیگر در گیلان و اصفهان مجاهدان نیروهای خود را بسیج کرده و عازم تهران شدند . مجاهدین  گیلانی به فرماندهی محمدولی خان سپهدار تنکابنی و یپرم خان و مجاهدین اصفهانی به فرماندهی سردار اسعد و صمصام السلطنه بختیاری روز 22 تیرماه سال 1288 در غرب تهران به هم پیوستند و تا عصر روز بیست و چهارم تیرماه تهران را به تصرف خود درآوردند . محمدعلی شاه به سفارت روس پناهنده شد و سرانجام به استعفا از مقام سلطنت به نفع پسر 12 ساله ی خود احمدمیرزا رضایت داد .

 محمدعلی شاه دو ماه پس از خلع از مقام سلطنت تحت الحفظ همراه اعضای خانواده اش از تهران به بندر انزلی منتقل شد و روز هفتم مهرماه 1288 با یک کشتی روسی ایران را ترک گفت . دو سال بعد در تابستان سال 1290 هجری شمسی ، محمدعلی شاه یک بار دیگر به تحریک روسها و به امید تصاحب تاج و تخت به ایران بازگشت و برادران او شعاع السلطنه و سالارالدوله با جمع آوری قوا از مازندران و کرمانشاهان به طرف تهران حرکت کردند ، ولی این تلاش مذبوحانه نیز بی ثمر ماند و پس از شکست قوای شعاع السلطنه و سالارالدوله ، محمدعلی شاه نیز از راه گرگان به روسیه گریخت . محمدعلی شاه چهارده سال باقیمانده عمر خود را در تبعید و دربه دری به سر آورد و سرانجام در فروردین ماه سال 1304 در سن 54 سالگی در بندر " ساوونا " در ایتالیا در گذشت .

/ 0 نظر / 13 بازدید