قدرت ارتش ها و هویت سرداران
در اسکندر نامه حکیم نظامی گنجوی

نظامی در (( اسکندر نامه )) از شمار سپاهیان دو طرف محارب و متخاصم رقم های دقیق ارائه می دهد لیکن معلوم نیست که در ارائه ی این رقم ها به کدام ماخذ و سند معتبر نظر داشته است شاید هم می توان گفت که ذکر این ارقام حاصل تخیلات شاعرانه وتصورات شخصی و ذهنیات خود استاد گنجه است . شاعر در آغاز درگیری دارا و اسکندر تعداد سپاهیان رزمنده ی طرفین را چنین ذکر می کند :

شماره ی ارتش دارا

                          جها ندار دارا بدان داوری                                طلب کرد از ایرانیان یاوری

                          زچین وزخوارزم و غرنین و غور                        زمین آهنین شد ز نعل ستور ....

                          ز جنگی سواران چابک سوار                          به نهصد هزار اندر آمد شمار

 

روشن است که تشکیل ارتشی در حدود نهصد هزار تن در سیصد و اندی سال قبل از میلاد با توجه به امکاناتی که چنین نیرویی احتیاج دارد باور کردنی نیست نظامی درباره شمار ارتش اسکندر نیز اغراق می کند و رقمی باور نکردنی ارائه می دهد :

 شماره ی ارتش اسکندر

                      فرستاد تا لشکر از هر دیار                              روانه شود بر در شهریار

                     زمصر و زافر نجه و روم و روس                           شد آراسته لشکری چون عروس ....

                     خبر داد عارض(1) که ششصد هزار                    بر آمد دلیران مفرد سوار

همان طور که ملاحظه می شود شمار ارتش مهاجم اسکندر 3/2 ارتش ایران است که با واقعیت سازگار نیست چون که اسکندر مهاجم است و باید با تفوق نیرو و جنگ افزار دست بکار شود انگیزه ی این کار هم به نظر ما احساسات میهن دوستی نظامی است با این که مایل است اسکندر را قهرمانی ایده آلیست نشان دهد باز هم در پیش وجدان و احساسات درونی خود عملاٌ به میهنش برتری می دهد ایران را نیرومند تر با امکان غنی تر نشان می دهد شاید بشود گفت که اسکندر به قصد تعرض به مشرق لشکر می کشد و زبده قوا و منتخب افراد را برای این کار در نظر می گیرد و به کمیت افراد نه بلکه به کیفیت آن ها و تعلیم واموزش ورزیدگی سربازان توجه دارد . کمبود قوای خود را از کشور های اشغالی تامین می کند لیکن با مراجعه به تاریخ معلوم می شود که اسکندر فقط با 35 الی 40 هزار تن به شرق می آید .

نظامی بار دیگر شمار افراد ارتش اسکندر در هنگام بازگشت از چین و روبرو شدن با سپاهیان روس و روم را یک جا نیم میلیون تن ذکر می کند :

                         سوی بازگشتن بسینجید کار                     بگرد ندگی گشت چون روزگار

                        سپه چون در آمد بعرض شمار                      گزیده در او بود پانصد هزار

از این جا او اصلا معلوم می شود که اسکندر در پایان یا آغاز مراحل لشکر کشی خود از سپاهیان و جنگاوران سان می دید و ازشمار رزمندگان و سپاهیان خودی آمار دقیقی می گرفته است بدین طریق از تعداد و ضایعات مطلع می شد و آن گاه سربازان تازه نفس را آماده ی نبرد می کرد ثانیا از آنچه نظامی مطرح می کند چنین بر می آید که اسکندر یکصد هزار تن سپاهی را در طول جنگ های خود از دست داده است

نظامی هم چنین در چند جای اسکندر نامه نام چند تن از سرداران و سرگردگان غیر یونانی ارتش اسکندر را می برد او با این عمل خود می خواهد نشان دهد که اسکندر از افراد و نیروهای ملل مغلوب به نحوه دلخواه بهره برداری می کند تا ارتش متفق مرکب از جنگاوران ملت های متعددی به وجود بیاورد .

اسامی بعضی از سران غیر یونانی ارتش اسکندر در این بیت ها منعکس است :

                     قدر خان زچین گور خان از ختن                         دبیس از مداین ولید از یمن

                       دوالی ز آبخار و هندی زری                               قباد ستخری زخویشان کسی

                       زریوند گیلی زمازندران                                     نیال یل از کشور خاوران

                       سپند از خراسان و فور از عراق                           بریشاد از ارمن بدین اتفاق

                       زیونان و افرنجه ومصر و شام                             نه چندان که برگفت شاید تمام

 

نظامی معتقد است که برای تعرض و تهاجم باید برتری قوا داشت و در غیر این صورت تعرض نا فرجام و با شکست همراه خواهد بود .

                    در آن ره که دستی قوی تر بود                       زدن پای پیش آفت سر بود

 

  
نویسنده : فرزانه (ربابه)دریاباری ; ساعت ۳:٠۳ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/۸/۱٩